Veelgestelde vragen

Bekijk de SLO website voor updates: Actualisatie kerndoelen | SLO

Dit zijn de aan Slim Zoeken & (Online) Informatievaardigheden gerelateerde kerndoelen:

• Nederlands Kerndoelen 2ABC en 3ABC
• Digitale Geletterdheid Kerndoelen 22ABCD, 23A en 24ABC
• Slim Zoeken raakt ook aan Burgerschap Kerndoelen 19A, 20AB en 21AB

KERNDOELEN NEDERLANDS

Domein: Communicatie
Kerndoel 2 De leerling begrijpt teksten

2A. Luisteren en lezen met begrip >
De leerling toont begrip van zakelijke en literaire teksten.
Het gaat hierbij om:
• aandachtig luisteren, kijken of aandachtig vloeiend lezen;
• inzetten en uitbreiden van woordenschat, kennis over taal en kennis van de wereld;
• inzetten en uitbreiden van kennis over de vorm van teksten: tekstsoorten, tekststructuren, literaire genres, verteltechnieken;
• beschrijven van perspectieven, communicatieve doelen, publiek, context;
• in eigen woorden weergeven van de hoofd- en bijzaken, de hoofdgedachte en betekenis van een tekst, passend bij het lees- of luisterdoel;
• flexibel toepassen van verschillende aanpakken en begripsverhogende strategieën.

2B. Luisteren en lezen met diep begrip >
De leerling evalueert en reflecteert op zakelijke en literaire teksten.
Het gaat hierbij om:
• benoemen van inhoudelijke relaties binnen en tussen verschillende teksten;
• benoemen van verschillen en overeenkomsten in feiten, meningen en perspectieven;
• benoemen van tegenstrijdige en overeenkomstige inhoud binnen en tussen teksten;
• evalueren van bruikbaarheid van teksten;
• reflecteren op de waarde, inhoud en vorm van teksten.

2C. Bronnen verkennen >
De leerling verkent de betrouwbaarheid van verschillende bronnen.
Het gaat hierbij om:
• oriënteren op kenmerken van aangereikte bronnen: maker, tekstsoort en verschijningsdatum;
• benoemen van inhouds- en vormelementen die misleidend zijn of vragen oproepen;
• vergelijkend beoordelen van bronnen op basis van hun betrouwbaarheid.

Kerndoel 3. De leerling produceert teksten

3A. Doelgericht spreken en schrijven >
De leerling spreekt en schrijft afgestemd op doel, publiek en context.
Het gaat hierbij om:
• hanteren van een passende aanpak;
• in eigen woorden verwerken van informatie uit verschillende bronnen tot een gestructureerde tekst met bronvermelding;
• inzetten en uitbreiden van kennis over de vorm van teksten: tekstsoorten, tekststructuren, verteltechnieken;
• schrijven op letter-, schrift- en tekstniveau met een leesbaar handschrift en typschrift, en verstaanbaar spreken;
• reviseren van de tekst met het oog op doelgerichte communicatie: taalgebruik en
taalverzorging.

3B. Creatief taal gebruiken >
De leerling gebruikt taal op een creatieve manier.
Het gaat hierbij om:
• verkennen van creatief taalgebruik van anderen in literaire en zakelijke teksten;
• verwoorden van eigen ideeën, gedachten, ervaringen, gevoelens en fantasieën;
• experimenteren met klanken, woorden, zinnen, literaire genres, taalregels, taalconventies en visuele vormen;
• waarderen van creatief taalgebruik.

3C. Schrijven om te leren >
De leerling schrijft om tot kennisopbouw of begrip te komen.
Het gaat hierbij om:
• weergeven van hoofd- en bijzaken, indrukken en vragen bij gelezen, bekeken of beluisterde inhoud;
• samenvatten van gelezen inhoud;
• verwoorden, onderbouwen en ordenen van gedachten, verworven inzichten en kennis in een tekst of schema;
• inzetten en uitbreiden van school- en vaktaal;
• schrijven op letter-, schrift- en tekstniveau met een leesbaar handschrift en typschrift.

KERNDOELEN DIGITALE GELETTERDHEID

Domein Praktische kennis en vaardigheden
Kerndoel 22  De leerling zet digitale technologie en digitale media in

22A Digitale systemen >
De leerling zet digitale systemen functioneel in.
Het gaat hierbij om:
• beschrijven van de onderdelen en de werking van digitale systemen in termen van invoer-verwerking-uitvoer;
• gebruiken van de basale mogelijkheden van software voor communicatie, samenwerken, tekenen, rekenen, tekstverwerken, presenteren en beeld-, geluid- en videobewerken;
• beheren van bestanden in digitale omgevingen: gestructureerd ordenen, opslaan en opvragen;
• herkennen van digitale systemen in de eigen omgeving;
• onderhouden en aanpassen van digitale systemen en het oplossen van problemen
daarmee.

22B Digitale media en informatie >
De leerling navigeert doelgericht in het digitale media- en informatielandschap voor het verwerven en verwerken van informatie.
Het gaat hierbij om:
• in kaart brengen van diverse media en bronnen, hun betrouwbaarheid en bruikbaarheid;
• hanteren van een geschikte zoekstrategie, zoekhulpmiddel en zoekopdracht;
• beoordelen van aangeboden en gevonden informatie op betrouwbaarheid en bruikbaarheid;
• beschrijven hoe makers van digitale media de aandacht van gebruikers trekken, vasthouden en beïnvloeden met kleurende en sturende technieken;
• benoemen van factoren die het aanbod en de zichtbaarheid van zoekresultaten beïnvloeden.

22C Data >
De leerling verkent het gebruik van data en dataverwerking.
Het gaat hierbij om:
• beschrijven hoe uit data informatie gehaald wordt door doelgericht verzamelen, structuren en verwerken van data;
• begrip tonen hoe de resultaten van dataverwerking afhankelijk zijn van de herkomst, juistheid en volledigheid van de gebruikte dataset;
• beantwoorden van een vraag met behulp van een dataset;
• beschrijven van het gebruik van data in de eigen omgeving;
• reflecteren op het feit dat de gebruiker van digitale technologie bewust en onbewust data achterlaat en dat die door anderen gebruikt kunnen worden.

22D Artificiële Intelligentie (AI) >
De leerling verkent AI.
Het gaat hierbij om:
• beschrijven van elementen van een AI-systeem;
• beschrijven hoe het gedrag van AI-systemen lijkt op menselijk gedrag;
• herkennen van veelvoorkomende AI-systemen en hun toepassingen in de eigen omgeving;
• verantwoord interacteren met een AI-systeem.

Domein Ontwerpen en maken
Kerndoel 23 De leerling creëert digitale producten

23A Creëren met digitale technologie >
De leerling gebruikt passende werkwijzen bij het creëren en gebruiken van verschillende typen digitale producten.
Het gaat hierbij om:
• experimenteren met digitale middelen om gedachten, ideeën of gevoelens uit te drukken;
• delen van informatie en overbrengen van een boodschap;
• gebruiken van computationele denkstrategieën bij het ontwerpen van een digitaal product;
• ontwerpen van een digitaal product aan de hand van ontwerpeisen in een iteratief proces;
• rekening houden met auteursrechten, licenties en bron- en naamsvermelding bij het creëren van digitale producten.

(23B Programmeren > De leerling programmeert een computerprogramma met behulp van computationele denkstrategieën.)

Domein De gedigitaliseerde wereld
Kerndoel 24 De leerling participeert in de gedigitaliseerde wereld

24A Veiligheid en privacy >
De leerling gaat veilig om met digitale systemen, data en de privacy van zichzelf en anderen.
Het gaat hierbij om:
• herkennen van veiligheidsrisico’s bij het gebruik van digitale systemen en data;
• veilig gebruiken van digitale systemen, data en informatie;
• nemen van passende technische maatregelen om digitale systemen, data en informatie te beschermen;
• wegen van dilemma’s bij het delen van zowel eigen persoonsgegevens, data, informatie en digitale content als die van anderen;
• adequaat omgaan met ongepaste content, ongepast gedrag en veiligheidsrisico’s in digitale omgevingen.

24B Digitale technologie, jezelf en de ander >
De leerling maakt weloverwogen keuzes in het gebruik van digitale technologie en digitale media.
Het gaat hierbij om:
• online communiceren en handelen op respectvolle en verantwoorde wijze;
• reflecteren op de invloed van digitale technologie en digitale media op eigen denken, eigen gedrag en de interactie met anderen;
• rekening houden met eigen fysieke en mentale gezondheid in relatie tot het gebruik van digitale technologie en digitale media;
• reflecteren op de eigen online identiteit en hoe die tot stand komt;
• verkennen van de eigen interesse in de ontwikkeling van digitale technologie en digitale media.

24C Digitale technologie, samenleving en wereld >
De leerling verkent hoe digitale technologie, digitale media en de samenleving elkaar wederzijds beïnvloeden.
Het gaat hierbij om:
• erkennen van de invloed van de mens op de ontwikkeling van digitale technologie en digitale media en andersom;
• verkennen hoe digitale technologie en digitale media sociaal welzijn en sociale inclusie beïnvloeden;
• redeneren over de kansen en risico’s van het gebruik van digitale technologie in de nabije omgeving;
• verkennen wat effecten zijn van digitale technologie op de ecologie.

KERNDOELEN BURGERSCHAP

Domein Democratische oefenplaats
Kerndoel 19 De school geeft vorm aan de democratische oefenplaats 

Sociale en maatschappelijke competenties >
19A De school stimuleert sociale en maatschappelijke competenties van leerlingen.
Het gaat hierbij om:
• aanbieden van kennis en vaardigheden ten aanzien van basiswaarden van de democratische rechtsstaat en de diverse samenleving, gericht op respectvolle omgang;
• stimuleren van sociale vaardigheden en kritische denkvaardigheden;
• stimuleren van respectvolle communicatie, offline en online;
• aanbieden van activiteiten die sociale cohesie en actief burgerschap stimuleren.

Domein Samenleven in een democratische rechtsstaat
Kerndoel 20 De leerling leert over samenleven in een democratische rechtsstaat 

20A Basiswaarden van de democratische rechtsstaat >
De leerling redeneert over het belang van basiswaarden van de democratische rechtsstaat.
Het gaat hierbij om:
• beschrijven van de betekenis van basiswaarden van de democratische rechtsstaat: vrijheid, gelijkwaardigheid en solidariteit;
• beschrijven hoe de Grondwet, kinder- en mensenrechten basiswaarden van de democratische rechtsstaat mogelijk maken;
• redeneren over hoe vrijheid, gelijkwaardigheid en solidariteit met elkaar op gespannen voet kunnen staan;
• ervaringen opdoen met het voeren van dialogen, omgaan met conflicten en gelijkwaardige behandeling;
• herkennen en benoemen hoe basiswaarden van de democratische rechtsstaat een rol spelen in de samenleving en het eigen leven.

20B Diversiteit in de samenleving >
De leerling verkent hoe die kan omgaan met diversiteit in de samenleving.
Het gaat hierbij om:
• beschrijven van aspecten van diversiteit: godsdienst, levensovertuiging, politieke gezindheid, afkomst, geslacht, handicap en seksuele gerichtheid;
• verkennen van de eigen identiteit ten aanzien van aspecten van diversiteit;
• herkennen en benoemen van stereotypering, discriminatie en uitsluiting;
• benoemen van het belang dat mensen elkaar gelijkwaardig behandelen;
• ervaringen opdoen met het omgaan met verschillende perspectieven en ervaringen van anderen, overeenkomsten en verschillen, oordeel uitstellen, omgaan met mogelijkheden en gedrag van anderen.

Zoekeducatie is het verkennen van online informatie, het samen bepalen van wat vertrouwde bronnen zijn en het leren gebruiken van de tools die je daarbij kunnen helpen. Tools zoals zoekmachines, chatbots en combinaties van die twee. Centraal hierbij staat het gesprek. Vrijwel alles rond zoekeducatie is context-afhankelijk. Online informatie en tools veranderen in razend tempo. De beste kennis komt tot stand door met belangstelling voor elkaars standpunten ervaringen uit te wisselen.

Voor leerling en leraar – hier draait het om

• Kritisch omgaan met online informatie en met je eigen houding ten aanzien van informatie;
• Kennis van informatief internet opdoen, onderscheiden wat vertrouwde bronnen zijn en de betrouwbaarheid van een website kunnen beoordelen;
• Het kunnen interpreteren van de waarde van online informatie in verschillende omstandigheden;
• Nadenken over wat je wilt weten en daarna gerichte zoekopdrachten of prompts kunnen formuleren;
• Zoekresultaten kunnen beoordelen op relevantie voor jouw doel op dat moment;
• Leren hoe zoekmachines werken en weten wat algoritmes doen;
• Leren hoe chatbots en aanverwante tools werken en leren hoe die informatie tot stand komt;
• Samen de uitkomsten bespreken van het gebruik van verschillende tools met betrekking tot kwaliteit van de informatie.

Hoe goed een chatbot ook bepaalde dingen kan zeggen of samenvatten, je zal altijd moeten blijven controleren of het klopt. Door de getoonde bronnen te controleren. En door goed te zoeken met een zoekmachine. Kennis van het web, kennis over online informatie, is daarbij cruciaal.

Een chatbot is iets heel anders dan een zoekmachine. Het is een taalmachine: een snelle en bijzondere woordvoorspeller, op basis van taalmodellen. Dus zoeken met een chatbot brengt flinke risico’s op onjuiste informatie met zich mee. Dat een tekst er goed uit ziet wil niet zeggen dat de informatie klopt. Neem dus nooit genoegen met het eerste het beste (of bovenste) antwoord tenzij je al precies weet wat je zoekt en het antwoord 100% op waarde kunt inschatten.

Inmiddels ontstaan er ook combinaties zoekmachines en chatbots (RAG) die je vaak sneller naar goede bronnen kunnen leiden. Maar voor alle tekst via generatieve AI geldt: controleer de inhoud.

Doorvragen en herformuleren zijn bij allebei belangrijk. Leer zowel gericht te zoeken met voldoende zoekwoorden, als goeie prompts te geven. In een paar stappen, door te evalueren wat je te zien krijgt en daar op door te bouwen. Gebruik hiervoor de Zoekroutine.

Samen onderzoek doen en praten over de resultaten is essentieel. De mogelijkheden van ondersteuning door AI in het onderwijs zijn groot. Maar er is altijd menselijke controle nodig. Ontwikkel samen met je leerlingen een kritische houding tegenover bronnen en tools.

Een routine is een vaardigheid die je automatisch kunt uitvoeren na een training. Voor de routines die in Slim Zoeken staan (de Webcheck en de Zoekroutine) is een schema met werkstappen opgezet. Ook zijn er achtergrond-artikelen om verder te leren.

Het is goed alle stappen van een routine regelmatig en op verschillende momenten toe te passen en in te oefenen. De manier van trainen kan je naar eigen wens invullen en bespreken in je team.

Deze pagina’s vormen de kern van Slim Zoeken:

De Webcheck als geheel en daarvan
Zoek naar de ‘makers-pagina’ in het bijzonder.
Vertrouwde bronnen – Samen afspreken welke bronnen gewoon goed zijn.
De juiste zoekwoorden – Hoe vind je de juiste zoekwoorden? Simpel door te zoeken.
Scannen, een vorm van lezen – Niet meteen klikken, ‘kijk’ eerst rond.
Zoekbedoelingen, wat zijn dat? – Informatief zoeken kost meer tijd.
en
Kritisch zijn? Het begint bij jezelf

Deze pagina’s vormen de kern van Slim Zoeken:

De Webcheck als geheel en daarvan
Zoek naar de ‘makers-pagina’ in het bijzonder.
Zoekbedoelingen, wat zijn dat? –Informatief zoeken kost meer tijd.
De juiste zoekwoorden – Hoe vind je die? Simpel door te zoeken.
Zoekopdracht aanpassen en varieren – Herformuleren is heel normaal.
Scannen, een vorm van lezen – Niet meteen klikken, ‘kijk’ eerst rond.
Vertrouwde bronnen – Samen afspreken welke bronnen gewoon goed zijn.
Een chatbot als bron?
en
Kritisch zijn? Het begint bij jezelf

De Zoekroutine is een stappenplan om de beste zoekresultaten voor jouw doel bovenaan in de zoekmachine te krijgen. De ene keer zal dat makkelijker gaan dan de andere. Het hangt onder andere van je zoekbedoeling af en je eigen voorbereiding af.

• Je leert hoe je aan de juiste zoekwoorden komt en hoe je zoekwoorden effectief inzet.
• Je leert hoe zoekopdracht verbetert tijdens het zoeken
• Je leert wat de scannen inhoudt, ofwel snel en vluchtig kijken naar zowel zoekresultaten als webpagina’s. Dit wordt ook wel strategisch lezen genoemd.
• Je leert zorgvuldiger met je tijd om te gaan, onder andere door niet te snel te klikken of genoegen te nemen met het eerste het beste antwoord.
• Je leert dat de Webcheck (zoeken naar makers en doel van een bron) een cruciaal onderdeel is van het zoekproces.

Met de Webcheck leer je hoe de je de kwaliteit kunt beoordelen van een bron die je als een zoekresultaat ziet staan. Of van een bron die je tegenkomt of doorgestuurd krijgt. Is het een geschikte bron voor jouw doel?

De Webcheck gebruiken is ook ervaring opdoen met de kwaliteit van bronnen.

• Je leert de verschillende informatieve doelen van bronnen kennen;
• Je leert de bedoelingen van makers van bronnen kennen;
• Je leert over webdesign en de toegankelijkheid van bronnen;
• Je leert over datums en actualiteit;
• Je leert over de bronnen van bronnen. Makkelijker gevraagd dan gevonden 😜

Bepaal met de Webcheck welke bronnen je wilt toevoegen aan je vertrouwde bronnenlijst.

Vertrouwde bronnen zijn de voor jou bekende betrouwbare bronnen. Je weet dat ze betrouwbaar en bruikbaar zijn doordat je dat hebt onderzocht, liefst samen met anderen.

Je hebt vertrouwde bronnen ook al vaker met succes kunnen gebruiken. Als voorbeeld noemen we graag thuisarts.nl en schooltv.nl. Zie je een vertrouwde bron in een lijstje met zoekresultaten staan? Ga daar dan eerst heen.

Nee, betrouwbaarheid valt niet echt te meten. Er wordt wel aan gewerkt aan het analyseren van de betrouwbaarheid met behulp van kunstmatige intelligentie (AI)*. Maar het controleren van een online tekst op inhoudelijke kwaliteit is complex voor machines. Daarvoor liggen er ook teveel elementen buiten de tekst zelf.

De context van een tekst
Het vaststellen van die zogeheten context is een hele klus. Waarom en wanneer werd de informatie gepubliceerd? Is bericht satirisch? Komt een artikel rechtstreeks van de bron of is het overgenomen en is de oorspronkelijke bron onbekend? Betreft het voorlichting of promotie? Een persbericht misschien?

Met andere woorden, er zit altijd een bepaalde bedoeling achter een publicatie, maar de manier waarop je dat kunt vaststellen wisselt en hangt van veel factoren af.

Samenwerking mens-machine
Zelfs voor mensen is betrouwbaarheid soms moeilijk vast te stellen. Een webcheck is in het ene geval vlot gedaan, maar vraagt in een ander geval een paar uur werk. Of langer. Zoeken naar de bron van de bron of de persoon achter een bron kan ingewikkeld werk zijn. Maar duidelijk is wel: samenwerking tussen mens en machine is ook bij het uitzoeken van betrouwbaarheid nuttig en belangrijk.

---

* Er wordt bijvoorbeeld ook gekeken naar welke woorden en zinsconstructies vaker/meestal in betrouwbare of juist onbetrouwbare teksten staan. Misschien werkt dat voor bestaande teksten. Maar er zullen al snel algoritmes opduiken die machines weten te foppen met nieuwe teksten.

We gebruiken de woorden het web, internet en online op de volgende manieren:

• Het web is dat deel van internet waar je via je browser gebruikt van kunt maken.
• Een browser maakt webpagina’s zichtbaar.

De andere onderdelen van internet waar we het in Slim Zoeken niet over hebben zijn:

• ftp (voor bestandsuitwisseling), e-mail en alles wat te maken heeft met slimme apparaten (Internet of Things).
• online: alle communicatie die op de een of andere manier via internet verloopt.

• Firefox en Brave zijn de meest privacy-vriendelijke browsers. Firefox is open source en wordt gemaakt door de Mozilla Foundation. Zij zijn onafhankelijk van big tech.
• Brave en Opera zijn ook goede alternatieven. Tor is helemaal privacy-vriendelijk, maar niet nodig voor dagelijks gebruik.
• Safari van Apple doet trouwens ook z’n best om privacy-vriendelijk zoeken mogelijk te maken.
• Als mobiele app is DuckDuckGo aan te raden: browser en zoekmachine ineen.
• Zelf gebruiken wij afwisselend DuckDuckGo, Firefox en Orion. Op laptop, tablet en mobiel.

 

Google staat in veel voorbeelden omdat…

• Google nog het meest gebruikt is en omdat Bing niet echt anders werkte (maar het Google-design was gewoon beter.)
• Google de vorm van zoeken zoals we die gewend zijn met resultatenlijsten heeft bedacht.
• Geavanceerd zoeken van Google echt goeie hulp geeft die je zelf kan sturen.

Maar:

• Zoekmachine DuckDuckGo is veel rustiger en goed voor je privacy. En in veel gevallen net zo bruikbaar als de grote zoekmachines. Lees: Privacyvriendelijk browsen en chatten
• Er is veel aan het veranderen, vooral ook door AI in de zoekmachines. En door het gemak van chatbots (met een flinke valkuil voor betrouwbaarheid).

Zoekmachines zijn druk bezig om AI (RAG) een plek in de resultaten te geven. Wees voorzichtig  met Google’s AI-modus. Kortom er is veel aan het veranderen.

We bevelen tegenwoordig vooral DuckDuckGo als zoekmachine aan. DuckDuckGo is voor gewoon gebruik net zo bruikbaar als de grote zoekmachines, veel rustiger en goed voor je privacy. Waarom, dat lees je hier: Privacyvriendelijk browsen en zoeken?

Ook hun chatbot Duck.ai heeft goede privacy-instellingen. Duck.ai zorgt ervoor dat er een soort filter tussen jou en de grote AI-bedrijven komt. Jouw chats worden niet aan jou gekoppeld. Je kunt de chats alleen in je eigen browser zien en na afloop opslaan op je computer. Als je op een gedeelde computer werkt, zoals op school of in de bibliotheek, is het belangrijk om je chats te wissen.

• Om links te openen en bekende dingen op te zoeken, gebruiken we deels het privacy-vriendelijke DuckDuckGo als zoekmachine, in browser Firefox of in de DuckDuckGo browser. Zowel op mobiel, tablet als desktop.
• Daarnaast gebruiken we ook de privacy-vriendelijke zoekmachine Kagi (betaald), met daarin de Kagi chatbot (Assistant). Met een keuze uit meerdere LLM’s.
• Wij gebruiken Google alleen nog af en toe, meestal in verband met een aankoop of om de weg te zoeken met Google Maps; maar altijd zonder ingelogd te zijn.

Google was tot nu toe de beste zoekmachine, met Bing op de tweede plaats, mede door de kracht van geavanceerd zoeken. Daarom vermelden we Google nog in de meeste voorbeelden. Maar… Google is een beetje de weg kwijt wie het belangrijkste voor ze is. Zijn dat de adverteerders, de aanbieders (websites) of de ‘gebruikers’?

Google toont sowieso te veel commercie en promotie, zoals ondermeer uit ons eigen onderzoek bleek. En erg veel verschillende hulpboxen, met veel te veel zogenaamde vragen met zogenaamd directe antwoorden (het zijn eigenlijk gewoon zoekresultaten in vraagvorm). Zie online.slimzoeken.nu/onderwerpen/het-ene-zoekresultaat-is-het-andere-niet.html.

Google raakt dan ook langzaam gebruikers kwijt aan onder andere DuckDuckGo en Yandex. Gebruikers kiezen bewust alternatieven, al heeft Google nog steeds een marktaandeel van zo’n 86% (nov 2024-2025). Bron: StatCounter.

Ook moet je erg veel doen om je privacy te beschermen in Google (en Bing). Misschien vind je het niet erg dat grote techbedrijven jouw gedrag online volgen. Maar het probleem is groter: deze bedrijven kunnen ons beïnvloeden in wat we doen op het web. Dat is zorgelijk en zelfs gevaarlijk. Bovendien is het totaal niet transparant wat er met de data gebeurd die er over ons gedrag verzameld wordt.

Gelukkig worden er stappen gedaan om deze macht in te perken, zoals de rechtszaak van de Consumentenbond tegen Google.

Zie: online.slimzoeken.nu/onderwerpen/privacyvriendelijke-zoekmachines.html