Veelgestelde vragen

Zoekeducatie is het verkennen van online informatie, het samen bepalen van wat vertrouwde bronnen zijn en het leren gebruiken van de tools die je daarbij kunnen helpen. Tools zoals zoekmachines, chatbots en combinaties van die twee. Centraal hierbij staat het gesprek. Vrijwel alles rond zoekeducatie is context-afhankelijk. Online informatie en tools veranderen in razend tempo. De beste kennis komt tot stand door met belangstelling voor elkaars standpunten ervaringen uit te wisselen.

Voor leerling en leraar – hier draait het om

• Kritisch omgaan met online informatie en met je eigen houding ten aanzien van informatie;
• Kennis van informatief internet opdoen, onderscheiden wat vertrouwde bronnen zijn en de betrouwbaarheid van een website kunnen beoordelen;
• Het kunnen interpreteren van de waarde van online informatie in verschillende omstandigheden;
• Nadenken over wat je wilt weten en daarna gerichte zoekopdrachten of prompts kunnen formuleren;
• Zoekresultaten kunnen beoordelen op relevantie voor jouw doel op dat moment;
• Leren hoe zoekmachines werken en weten wat algoritmes doen;
• Leren hoe chatbots en aanverwante tools werken en leren hoe die informatie tot stand komt;
• Samen de uitkomsten bespreken van het gebruik van verschillende tools met betrekking tot kwaliteit van de informatie.

Hoe goed een chatbot ook bepaalde dingen kan zeggen of samenvatten, je zal altijd moeten blijven controleren of het klopt. Door de getoonde bronnen te controleren. En door goed te zoeken met een zoekmachine. Kennis van het web, kennis over online informatie, is daarbij cruciaal.

Een chatbot is iets heel anders dan een zoekmachine. Het is een taalmachine: een snelle en bijzondere woordvoorspeller, op basis van taalmodellen. Dus zoeken met een chatbot brengt flinke risico’s op onjuiste informatie met zich mee. Dat een tekst er goed uit ziet wil niet zeggen dat de informatie klopt. Neem dus nooit genoegen met het eerste het beste (of bovenste) antwoord tenzij je al precies weet wat je zoekt en het antwoord 100% op waarde kunt inschatten.

Inmiddels ontstaan er ook combinaties zoekmachines en chatbots (RAG) die je vaak sneller naar goede bronnen kunnen leiden. Maar voor alle tekst via generatieve AI geldt: controleer de inhoud.

Doorvragen en herformuleren zijn bij allebei belangrijk. Leer zowel gericht te zoeken met voldoende zoekwoorden, als goeie prompts te geven. In een paar stappen, door te evalueren wat je te zien krijgt en daar op door te bouwen. Gebruik hiervoor de Zoekroutine.

Samen onderzoek doen en praten over de resultaten is essentieel. De mogelijkheden van ondersteuning door AI in het onderwijs zijn groot. Maar er is altijd menselijke controle nodig. Ontwikkel samen met je leerlingen een kritische houding tegenover bronnen en tools.

Een routine is een vaardigheid die je automatisch kunt uitvoeren na een training. Voor de routines die in Slim Zoeken staan (de Webcheck en de Zoekroutine) is een schema met werkstappen opgezet. Ook zijn er achtergrond-artikelen om verder te leren.

Het is goed alle stappen van een routine regelmatig en op verschillende momenten toe te passen en in te oefenen. De manier van trainen kan je naar eigen wens invullen en bespreken in je team.

Bekijk de SLO website voor updates: Actualisatie kerndoelen | SLO

Per vakgebied zijn dit de aan Slim Zoeken/informatievaardigheden gerelateerde doelen uit de Actualisatie; het gaat met name om Digitale Geletterdheid Kerndoelen 22 en 24, en Nederlands Kerndoelen 2 en 3. En Slim Zoeken raakt ook aan Burgerschap, Kerndoelen 19, 20 en 21. Toelichting hieronder.

Kerndoelen NEDERLANDS

Domein: communicatie
Kerndoel 2.  De leerling begrijpt teksten

2A. Luisteren en lezen met begrip >
De leerling toont begrip van zakelijke en literaire teksten.

2B. Luisteren en lezen met diep begrip >
De leerling evalueert en reflecteert op zakelijke en literaire teksten.

2C. Bronnen verkennen >
De leerling verkent de betrouwbaarheid van verschillende bronnen.

Kerndoel 3. De leerling produceert teksten

3A. Doelgericht spreken en schrijven >
De leerling spreekt en schrijft afgestemd op doel, publiek en context.

3B. Creatief taal gebruiken >
De leerling gebruikt taal op een creatieve manier.

3C. Schrijven om te leren >
De leerling schrijft om tot kennisopbouw of begrip te komen.

Kerndoelen DIGITALE GELETTERDHEID

Domein Praktische kennis en vaardigheden
Kerndoel 22.  De leerling zet digitale technologie en digitale media in

22A Digitale systemen >
De leerling zet digitale systemen functioneel in.

22B Digitale media en informatie >
De leerling navigeert doelgericht in het digitale media- en informatielandschap voor het verwerven en verwerken van informatie.

22C Data >
De leerling verkent het gebruik van data en dataverwerking.

22D Artificiële Intelligentie (AI) >
De leerling verkent AI.

Domein Ontwerpen en maken
Kerndoel 23 De leerling creëert digitale producten

23A Creëren met digitale technologie >
De leerling gebruikt passende werkwijzen bij het creëren en gebruiken van verschillende typen digitale producten.

(23B Programmeren >
De leerling programmeert een computerprogramma met behulp van computationele denkstrategieën.)

Domein De gedigitaliseerde wereld
Kerndoel 24 De leerling participeert in de gedigitaliseerde wereld

24A Veiligheid en privacy >
De leerling gaat veilig om met digitale systemen, data en de privacy van zichzelf en anderen.

24B Digitale technologie, jezelf en de ander >
De leerling maakt weloverwogen keuzes in het gebruik van digitale technologie en digitale media.

24C Digitale technologie, samenleving en wereld >
De leerling verkent hoe digitale technologie, digitale media en de samenleving elkaar wederzijds beïnvloeden.

Nataša Grgurina, curriculumexpert digitale geletterdheid SLO, geeft in een video een korte inleiding op de kern van het leergebied digitale geletterdheid en de conceptkerndoelen. Bekijk hier het filmpje: vimeo.com/917415492/7314dcfb13

Kerndoelen BURGERSCHAP

Domein Democratische oefenplaats
Kerndoel 19 De school geeft vorm aan de democratische oefenplaats 

19A Sociale en maatschappelijke competenties >
De school stimuleert sociale en maatschappelijke competenties van leerlingen.

Domein Samenleven in een democratische rechtsstaat
Kerndoel 20 De leerling leert over samenleven in een democratische rechtsstaat 

20A Basiswaarden van de democratische rechtsstaat >
De leerling redeneert over het belang van basiswaarden van de democratische rechtsstaat.

20B Diversiteit in de samenleving >
De leerling verkent hoe die kan omgaan met diversiteit in de samenleving.

 

 

Deze pagina’s vormen de kern van Slim Zoeken:
De Webcheck als geheel en daarvan
Zoek naar de ‘makers-pagina’ in het bijzonder.
Vertrouwde bronnen – Samen afspreken welke bronnen gewoon goed zijn.
De juiste zoekwoorden – Hoe vind je de juiste zoekwoorden? Simpel door te zoeken.
Scannen, een vorm van lezen – Niet meteen klikken, ‘kijk’ eerst rond.
Zoekbedoelingen, wat zijn dat? – Informatief zoeken kost tijd…

Deze pagina’s vormen de kern van Slim Zoeken:
De Webcheck als geheel en daarvan
Zoek naar de ‘makers-pagina’ in het bijzonder.
Zoekbedoelingen, wat zijn dat? – Informatief zoeken kost tijd…
De juiste zoekwoorden – Hoe vind je die? Simpel door te zoeken.
Zoekopdracht aanpassen en varieren – Herformuleren is heel normaal.
Scannen, een vorm van lezen – Niet meteen klikken, ‘kijk’ eerst rond.
Vertrouwde bronnen – Samen afspreken welke bronnen gewoon goed zijn.
Een chatbot als bron?

De Zoekroutine is een stappenplan om de beste zoekresultaten voor jouw doel bovenaan in de zoekmachine te krijgen. De ene keer zal dat makkelijker gaan dan de andere. Het hangt onder andere van je zoekbedoeling af en je eigen voorbereiding af.

• Je leert hoe je aan de juiste zoekwoorden komt en hoe je zoekwoorden effectief inzet.
• Je leert hoe zoekopdracht verbetert tijdens het zoeken
• Je leert wat de scannen inhoudt, ofwel snel en vluchtig kijken naar zowel zoekresultaten als webpagina’s. Dit wordt ook wel strategisch lezen genoemd.
• Je leert zorgvuldiger met je tijd om te gaan, onder andere door niet te snel te klikken of genoegen te nemen met het eerste het beste antwoord.
• Je leert dat de Webcheck (zoeken naar makers en doel van een bron) een cruciaal onderdeel is van het zoekproces.

Met de Webcheck leer je hoe de je de kwaliteit kunt beoordelen van een bron die je als een zoekresultaat ziet staan. Of van een bron die je tegenkomt of doorgestuurd krijgt. Is het een geschikte bron voor jouw doel?

De Webcheck gebruiken is ook ervaring opdoen met de kwaliteit van bronnen.

• Je leert de verschillende informatieve doelen van bronnen kennen;
• Je leert de bedoelingen van makers van bronnen kennen;
• Je leert over webdesign en de toegankelijkheid van bronnen;
• Je leert over datums en actualiteit;
• Je leert over de bronnen van bronnen. Makkelijker gevraagd dan gevonden 😜

Bepaal met de Webcheck welke bronnen je wilt toevoegen aan je vertrouwde bronnenlijst.

Vertrouwde bronnen zijn de voor jou bekende betrouwbare bronnen. Je weet dat ze betrouwbaar en bruikbaar zijn doordat je dat hebt onderzocht, liefst samen met anderen.

Je hebt vertrouwde bronnen ook al vaker met succes kunnen gebruiken. Als voorbeeld noemen we graag thuisarts.nl en schooltv.nl. Zie je een vertrouwde bron in een lijstje met zoekresultaten staan? Ga daar dan eerst heen.

Nee, betrouwbaarheid valt niet echt te meten. Er wordt wel aan gewerkt aan het analyseren van de betrouwbaarheid met behulp van kunstmatige intelligentie (AI)*. Maar het controleren van een online tekst op inhoudelijke kwaliteit is complex voor machines. Daarvoor liggen er ook teveel elementen buiten de tekst zelf.

De context van een tekst
Het vaststellen van die zogeheten context is een hele klus. Waarom en wanneer werd de informatie gepubliceerd? Is bericht satirisch? Komt een artikel rechtstreeks van de bron of is het overgenomen en is de oorspronkelijke bron onbekend? Betreft het voorlichting of promotie? Een persbericht misschien?

Met andere woorden, er zit altijd een bepaalde bedoeling achter een publicatie, maar de manier waarop je dat kunt vaststellen wisselt en hangt van veel factoren af.

Samenwerking mens-machine
Zelfs voor mensen is betrouwbaarheid soms moeilijk vast te stellen. Een webcheck is in het ene geval vlot gedaan, maar vraagt in een ander geval een paar uur werk. Of langer. Zoeken naar de bron van de bron of de persoon achter een bron kan ingewikkeld werk zijn. Maar duidelijk is wel: samenwerking tussen mens en machine is ook bij het uitzoeken van betrouwbaarheid nuttig en belangrijk.

---

* Er wordt bijvoorbeeld ook gekeken naar welke woorden en zinsconstructies vaker/meestal in betrouwbare of juist onbetrouwbare teksten staan. Misschien werkt dat voor bestaande teksten. Maar er zullen al snel algoritmes opduiken die machines weten te foppen met nieuwe teksten.

We gebruiken de woorden het web, internet en online op de volgende manieren:

• Het web is dat deel van internet waar je via je browser gebruikt van kunt maken.
• Een browser maakt webpagina’s zichtbaar.

De andere onderdelen van internet waar we het in Slim Zoeken niet over hebben zijn:

• ftp (voor bestandsuitwisseling), e-mail en alles wat te maken heeft met slimme apparaten (Internet of Things).
• online: alle communicatie die op de een of andere manier via internet verloopt.

• Firefox en Brave zijn de meest privacy-vriendelijke browsers. Firefox is open source en wordt gemaakt door de Mozilla Foundation. Zij zijn onafhankelijk van big tech.
• Brave en Opera zijn ook goede alternatieven. Tor is helemaal privacy-vriendelijk, maar niet nodig voor dagelijks gebruik.
• Safari van Apple doet trouwens ook z’n best om privacy-vriendelijk zoeken mogelijk te maken.
• Als mobiele app is DuckDuckGo aan te raden: browser en zoekmachine ineen.
• Zelf gebruiken wij afwisselend DuckDuckGo, Firefox en Orion. Op laptop, tablet en mobiel.

 

Google staat in veel voorbeelden omdat…

• Google nog het meest gebruikt is en omdat Bing niet echt anders werkte (maar het Google-design was gewoon beter.)
• Google de vorm van zoeken zoals we die gewend zijn met resultatenlijsten heeft bedacht.
• Geavanceerd zoeken van Google echt goeie hulp geeft die je zelf kan sturen.

Maar:

• Zoekmachine DuckDuckGo is veel rustiger en goed voor je privacy. En in veel gevallen net zo bruikbaar als de grote zoekmachines. Lees: Privacyvriendelijk browsen en chatten
• Er is veel aan het veranderen, vooral ook door AI in de zoekmachines. En door het gemak van chatbots (met een flinke valkuil voor betrouwbaarheid).

Zoekmachines zijn druk bezig om AI (RAG) een plek in de resultaten te geven. Wees voorzichtig  met Google’s AI-modus. Kortom er is veel aan het veranderen.

We bevelen tegenwoordig vooral DuckDuckGo als zoekmachine aan. DuckDuckGo is voor gewoon gebruik net zo bruikbaar als de grote zoekmachines, veel rustiger en goed voor je privacy. Waarom, dat lees je hier: Privacyvriendelijk browsen en zoeken?

Ook hun chatbot Duck.ai heeft goede privacy-instellingen. Duck.ai zorgt ervoor dat er een soort filter tussen jou en de grote AI-bedrijven komt. Jouw chats worden niet aan jou gekoppeld. Je kunt de chats alleen in je eigen browser zien en na afloop opslaan op je computer. Als je op een gedeelde computer werkt, zoals op school of in de bibliotheek, is het belangrijk om je chats te wissen.

• Om links te openen en bekende dingen op te zoeken, gebruiken we deels het privacy-vriendelijke DuckDuckGo als zoekmachine, in browser Firefox of in de DuckDuckGo browser. Zowel op mobiel, tablet als desktop.
• Daarnaast gebruiken we ook de privacy-vriendelijke zoekmachine Kagi (betaald), met daarin de Kagi chatbot (Assistant).
• En we testen Perplexity.ai – dit is zoeken in combinatie met AI, ofwel RAG.
• Wij gebruiken Google alleen nog af en toe, meestal in verband met een aankoop of om de weg te zoeken met Google Maps; maar altijd zonder ingelogd te zijn.

Google was tot nu toe de beste zoekmachine, met Bing op de tweede plaats, mede door de kracht van geavanceerd zoeken. Daarom vermelden we Google nog in de meeste voorbeelden. Maar… Google is een beetje de weg kwijt wie het belangrijkste voor ze is. Zijn dat de adverteerders, de aanbieders (websites) of de ‘gebruikers’?

Google toont sowieso te veel commercie en promotie. En erg veel verschillende hulpboxen, met veel te veel zogenaamde vragen met zogenaamd directe antwoorden (het zijn eigenlijk gewoon zoekresultaten in vraagvorm).

Google raakt dan ook langzaam gebruikers kwijt aan alternatieven (onder andere DuckDuckGo en Yandex).

Ook moet je erg veel doen om je privacy te beschermen in Google (en Bing). En al maakt het jou persoonlijk misschien niet zo veel uit dat de grote techbedrijven alles over jouw gedrag weten, het feit dat BigTech ons als kuddedieren kan manipuleren is zorgelijk en zelfs gevaarlijk. Bovendien is het totaal niet transparant wat er met de data gebeurd die er over ons gedrag verzameld wordt.

Gelukkig worden er stappen gedaan om deze macht in te perken, zoals de rechtszaak van de Consumentenbond tegen Google.