Achtergrondinformatie

Internet is geen bibliotheek en geen encyclopedie

Het is een misverstand dat alles in een handomdraai te vinden is op internet. Internet is geen bibliotheek of encyclopedie – en zeker geen kinder-encyclopedie. Internet is verworden tot een gigantische koopgoot, waarin gelukkig wel nog goudklompjes meegesleurd worden. Het is een hele kunst die goudklompjes uit de modder te zeven, zeker met de hedendaagse stortvloed aan AI-slop.

Het succes van zoekopdrachten op internet hangt af van het onderwerp. Voetbaluitslagen zijn snel en nauwkeurig te vinden. Ook de jaartallen (maanlanding, WOI), spelregels (voetbal, schaken, Monopoly) gaan goed. Net als veel code-hulp voor programmeren in Minecraft of Python. Het zijn onderwerpen waar weinig ruimte is voor inhoudelijke discussie en waar officiële documentatie en grote wiki’s domineren. Maar gezondheid en voeding zijn twee gebieden waarop zoekmachines de plank mis kunnen slaan.

Een leerling kan onmogelijk tegelijk letten op betrouwbaarheid, volledigheid, doel van een website, leesbaarheid en relevantie. Dat alles nog los van de enorme afleiding die je moet weerstaan bij internetgebruik. Ook vraagt het formuleren van een gerichte zoekopdracht of prompt de nodige ervaring. Ervaring die je niet in je eentje kan opdoen.

Bij chatbots vertaalt dit zich in ‘bij benadering’ antwoorden. Een mengeling van meningen, feiten en commerciële belangen. Felienne Hermans signaleert dit vertrouwen op AI als het ongevirus.

LLM’s – de systemen achter AI-chatbots – genereren hun teksten op basis van heel internet plus diverse aanvullingen. Inclusief desinformatie, misinformatie, eenzijdigheid en alle commerciële uitingen. Er werken gedeeltelijk wel (slecht betaalde) data-labelaars aan de ‘kwaliteit’ van de inhoud – de inhoudelijke controle op hun werk is ondoorzichtig (zie o.a. dit artikel over de werkomstandigheden van AI-trainers). Dit betekent dat de antwoorden van AI-chatbots altijd gecontroleerd moeten worden aan de hand van serieuze bronnen. Dat is voor kinderen die hun basiskennis aan het opbouwen zijn dus de omgekeerde weg.

• We raden AI-chatbots dan ook af voor gebruik in het basisonderwijs.
• Leren zoeken begint bij het gebruik van vertrouwde bronnen en het identificeren van ‘de makers’ ervan.

Misconcepties

Verkeerde informatie leidt tot verwarring. Iets afleren kan moeilijker zijn dan iets aanleren. Zo zijn er onjuiste mythes over het afstammen van de mens van de apen (nee, we hebben wel gemeenschappelijke voorouders) of het kiezen van achternamen in de tijd van Napoleon (achternamen bestonden al, de vernieuwing was de systematische registratie).

Schimmels zijn ook geen ‘kleine plantjes’ – als versimpeling zou dat een nare misvatting zijn; schimmels zijn een andere levensvorm.

Deze voorbeelden noemen we misconcepties, verkeerde ideeën die moeilijk te corrigeren zijn. Ook verkeerde beeldspraak kan leiden tot jarenlange misverstanden: watermoleculen voorstellen als ‘watermannetjes’ die tegen een drijvend voorwerp aanduwen, om de wet van Archimedes uit te leggen, is misleidend. Het roept meer vragen op dan het beantwoordt: zwemmen ze dan in het water? Kunnen ze ook een andere kant opduwen?

Onderwijs hoort gebaseerd te zijn op gedegen informatie, juist ook in het basisonderwijs. De eerste keer dat je ergens over leert is vaak cruciaal. Het vormt de basis voor begrip. Verkeerde voorkennis (bijvoorbeeld van onbetrouwbare websites) kan nieuwe informatie blokkeren of vervormen.

Online starten bij Wikipedia

Wikipedia staat bij online zoeken naar schoolonderwerpen erg vaak bovenaan in de resultatenlijst, zo blijkt uit ons onderzoek. Je kunt dus even goed rechtstreeks starten bij Wikipedia. Wikipedia heeft bovendien een goede app. Zet die gewoon op je telefoon.

Wikipedia is in academisch onderzoek niet toegestaan als primaire bron en er staan ook inderdaad wel eens fouten in. Of eerder: niet alles is 100% up-to-date of volledig, en hier en daar zijn controverses. Maar als naslagwerk wordt bijvoorbeeld de Engelstalige versie ook in academische contexten gebruikt voor een eerste oriëntatie. Zie deze Wikipedia-links.

Daarnaast is zomaar googelen geweldige tijdverspilling voor een leerling, terwijl beginnen bij Wikipedia ondanks het relatief hoge leesniveau vaak een goed opstapje geeft. Zeker wat betreft het vinden van nieuwe zoekwoorden. Bovendien is Wikipedia not-for-profit: zonder advertenties en trackers.

Meerdere bronnen gebruiken?

1. Bronnen met elkaar vergelijken en informatie samenvoegen of tegen elkaar afzetten is voor veel leerlingen erg hoog gegrepen, zeker in het basisonderwijs. Dit synthetiseren is een hogere-orde vaardigheid die je eind Havo/VWO leert, als (pre)academische onderzoeksvaardigheid, in voorbereiding op latere studie.

2. Algemeen uitgangspunt kan wel zijn: ‘haal niet al je informatie uit dezelfde bron’ en ‘gebruik een paar verschillende bronnen’. Dat is alvast een goede start. Leer ook de verschillende doelen van bronnen kennen. Zodat je weet wat je kan verwachten als je zoekt.