Achtergrondinformatie
Internet is geen bibliotheek en geen encyclopedie
Het is een wijdverbreide mythe dat alles op internet te vinden is met één druk op de knop. Internet is geen bibliotheek of encyclopedie en zeker geen kinder-encyclopedie. Internet is verworden tot een gigantische koopgoot, waarin gelukkig wel nog goudklompjes meegesleurd worden. Maar het is een hele kunst die goudklompjes uit de modder te zeven, zeker met de hedendaagse stortvloed aan AI-slop.
Het succes van zoeken op internet is onderwerpafhankelijk. Voetbaluitslagen zijn makkelijk en vrijwel altijd correct te vinden. Gezondheid en voeding zijn twee gebieden waar je enorm mee de mist in kunt gaan. De ene keer heeft de zoekmachine of de chatbot een snel goed antwoord. De andere keer krijg je een ‘ongeveer‘-antwoord en nog veel vaker een mix van meningen, feiten en commercieel belang. Een leerling kan onmogelijk tegelijk letten op betrouwbaarheid, volledigheid, doel van een website, leesbaarheid en relevantie. Nog los van de enorme afleiding die je moet weerstaan bij internetgebruik. Bovendien vraagt het formuleren van een gerichte zoekopdracht of prompt de nodige ervaring.
Ook is dat hele internet plus diverse aanvullingen de basis voor de meeste LLM‘s, de systemen die de antwoorden voor de AI-chatbots genereren. Dus inclusief desinformatie, misinformatie, eenzijdigheid en alle commerciële uitingen. Er werken gedeeltelijk wel (slecht betaalde) data-labelaars aan de ‘kwaliteit’ van de inhoud – de inhoudelijke controle op hun werk is ondoorzichtig (zie o.a. dit artikel) Dit betekent dat de antwoorden van AI-chatbots altijd gecontroleerd moeten worden aan de hand van serieuze bronnen. Dat is voor kinderen die hun basiskennis aan het opbouwen zijn dus de omgekeerde weg.
We raden AI-chatbots dan ook af voor gebruik in het basisonderwijs.
Misconcepties
Verkeerde informatie leidt tot verwarring. Iets afleren kan moeilijker zijn dan iets aanleren. Zo zijn er onjuiste mythes over het afstammen van de mens van de apen (nee, we hebben wel gemeenschappelijke voorouders) of het kiezen van achternamen in de tijd van Napoleon (achternamen bestonden al, de vernieuwing was de systematische registratie).
Schimmels zijn ook geen ‘kleine plantjes’ – als versimpeling zou dat een nare misvatting zijn; schimmels zijn een andere levensvorm.
Deze voorbeelden noemen we misconcepties, verkeerde ideeën die moeilijk te corrigeren zijn. Ook verkeerde beeldspraak kan leiden tot jarenlange misverstanden: watermoleculen voorstellen als ‘watermannetjes’ die tegen een drijvend voorwerp aanduwen, om de wet van Archimedes uit te leggen, is misleidend. Het roept meer vragen op dan het beantwoordt: zwemmen ze dan in het water? Kunnen ze ook een andere kant opduwen?
Onderwijs hoort gebaseerd te zijn op gedegen informatie, juist ook in het basisonderwijs. De eerste keer dat je ergens over leert is vaak cruciaal. Het vormt de basis voor begrip. Verkeerde voorkennis (bijvoorbeeld van onbetrouwbare websites) kan nieuwe informatie blokkeren of vervormen.
Online starten bij Wikipedia
Wikipedia staat bij online zoeken naar schoolonderwerpen erg vaak bovenaan in de resultatenlijst, zo blijkt uit ons onderzoek. Je kunt dus even goed rechtstreeks starten bij Wikipedia. Wikipedia heeft bovendien een goede app. Zet die gewoon op je telefoon.
Wikipedia is in academisch onderzoek niet toegestaan als primaire bron en er staan ook inderdaad wel eens fouten in. Of eerder: niet alles is 100% up-to-date of volledig, en hier en daar zijn controverses. Maar als naslagwerk wordt bijvoorbeeld de Engelstalige versie ook in academische contexten gebruikt voor een eerste oriëntatie. Zie deze Wikipedia-links.
Daarnaast is zomaar googelen geweldige tijdverspilling voor een leerling, terwijl beginnen bij Wikipedia ondanks het relatief hoge leesniveau vaak een goed opstapje geeft. Zeker wat betreft het vinden van nieuwe zoekwoorden. Bovendien is Wikipedia not-for-profit.
Meerdere bronnen gebruiken?
1. Bronnen met elkaar vergelijken en informatie samenvoegen of tegen elkaar afzetten is voor veel leerlingen erg hoog gegrepen, zeker in het basisonderwijs. Dit synthetiseren is een hogere-orde vaardigheid die je eind Havo/VWO leert, als (pre)academische onderzoeksvaardigheid, in voorbereiding op latere studie.
2. Algemeen uitgangspunt kan wel zijn: ‘haal niet al je informatie uit dezelfde bron’ en ‘gebruik een paar verschillende bronnen’. Dat is alvast een goede start. Leer ook de verschillende doelen van bronnen kennen. Zodat je weet wat je kan verwachten als je zoekt.